नेपालको कम्युनिस्ट आन्दोलन लामो संघर्ष, बलिदान र जनविश्वासबाट निर्माण भएको आन्दोलन हो। किसान, मजदुर, उत्पीडित वर्ग तथा राष्ट्रिय स्वाधीनताको पक्षमा कम्युनिस्ट आन्दोलनले खेलेको भूमिका इतिहासमा महत्वपूर्ण छ। तर आज त्यही आन्दोलन अनेकौं समूह, उपसमूह र गुटमा विभाजित हुँदै कमजोर बन्दै गएको छ। जनताले कम्युनिस्ट आन्दोलनका नीति, कार्यक्रम र नारालाई अस्वीकार गरेका छैनन्, बरु आन्दोलनभित्र देखिएको फुट, अवसरवाद, सिद्धान्तहीन गठबन्धन र नेतृत्वको अस्थिरताबाट निराश भएका छन्।

यस्तो अवस्थामा नेपालको वास्तविक कम्युनिस्ट आन्दोलनलाई पुनः एकीकृत र सशक्त बनाउने प्रश्न अत्यन्त महत्वपूर्ण बनेको छ। विगतका राजनीतिक घटनाक्रमलाई हेर्दा राष्ट्रियता, जनतन्त्र, जनजीविका र वैचारिक स्पष्टताका विषयमा निरन्तर अडिग रहँदै आएको शक्ति भनेको नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (मसाल) र त्यसको राजनीतिक मोर्चा राष्ट्रिय जनमोर्चा नै रहेको धेरै राजनीतिक विश्लेषक तथा कार्यकर्ताहरूको बुझाइ छ।

विशेष गरी मोहन विक्रम सिंहले दशकौँदेखि कम्युनिस्ट आन्दोलनमा उठाउँदै आएका राष्ट्रिय स्वाधीनता, भारतीय विस्तारवादविरुद्धको संघर्ष, संघीयताको आलोचना, भ्रष्टाचारविरुद्धको अभियान र सिद्धान्तप्रतिको प्रतिबद्धताले उनलाई नेपाली कम्युनिस्ट आन्दोलनको विशिष्ट व्यक्तित्वका रूपमा स्थापित गरेको छ। समयले धेरै नेताहरूको परीक्षा लियो, धेरैले आफ्नो राजनीतिक अडान परिवर्तन गरे, तर मोहन विक्रम सिंहले निरन्तर एउटै वैचारिक धारालाई अगाडि बढाउँदै आएका छन् भन्ने धारणा उनका समर्थकहरूमा पाइन्छ।

आज नेपालको कम्युनिस्ट आन्दोलनको सबैभन्दा ठूलो समस्या नीति र कार्यक्रमको अभाव होइन, बरु नेतृत्वबीचको अविश्वास, व्यक्तिवाद र सत्ता–केन्द्रित सोच हो। यही कारणले जनतामा कम्युनिस्ट आन्दोलनप्रतिको भरोसा कमजोर बनेको छ। यदि यही अवस्था जारी रहने हो भने भविष्यमा कम्युनिस्ट आन्दोलन झन् कमजोर हुने खतरा देखिन्छ।

यस परिस्थितिमा पुष्पकमल दाहाल ‘प्रचण्ड’, नेत्रविक्रम चन्द ‘विप्लव’, नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (क्रान्तिकारी कम्युनिस्ट पार्टी) लगायत विभिन्न कम्युनिस्ट धाराहरूले गम्भीर आत्मसमीक्षा गर्न आवश्यक छ। प्रचण्डसँग राजनीतिक अनुभव छ, विप्लवसँग साहस र संघर्षको पृष्ठभूमि छ, अन्य क्रान्तिकारी शक्तिहरूसँग पनि आ–आफ्नो योगदान र शक्ति छ। तर यी सबै शक्तिहरू छुट्टाछुट्टै दिशामा हिँडिरहने हो भने त्यसको फाइदा कम्युनिस्ट आन्दोलनलाई होइन, कम्युनिस्ट आन्दोलनका विरोधी शक्तिलाई हुनेछ।

त्यसैले आजको आवश्यकता अर्को नयाँ पार्टी बनाउने वा अर्को नयाँ विभाजन सिर्जना गर्ने होइन। आवश्यकता सम्पूर्ण कम्युनिस्ट शक्तिहरूलाई साझा वैचारिक धरातलमा उभ्याउने हो। त्यसका लागि मसालले अघि सारेका नीति, कार्यक्रम र कार्यदिशालाई केन्द्रमा राखेर व्यापक बहस हुनुपर्छ। आवश्यक सुधार गर्नुपर्ने ठाउँमा खुला छलफल हुनुपर्छ, तर कम्युनिस्ट आन्दोलनको दीर्घकालीन हितलाई केन्द्रमा राख्नुपर्छ।

नेपालका हजारौँ इमानदार कम्युनिस्ट कार्यकर्ताको चाहना पनि यही हो कि कम्युनिस्ट आन्दोलन व्यक्तिगत महत्वाकांक्षाको बन्दी नबनोस्। आन्दोलन सिद्धान्त, कार्यक्रम र जनहितका आधारमा अगाडि बढोस्। त्यसका लागि मोहन विक्रम सिंहको नेतृत्वमा विकसित वैचारिक आधारलाई केन्द्रमा राखेर बृहत् कम्युनिस्ट एकताको पहल हुनु समयको माग बनेको छ।

यदि प्रचण्ड, विप्लव, क्रान्तिकारी कम्युनिस्ट पार्टी, नेकपा (एमाले) भित्र रहेका इमानदार देशभक्त तथा क्रान्तिकारी नेता–कार्यकर्ता र अन्य वामपन्थी शक्तिहरूले समयमै यो यथार्थलाई बुझ्न सके भने नेपालको कम्युनिस्ट आन्दोलनले नयाँ उचाइ हासिल गर्न सक्छ। त्यसपछि कम्युनिस्ट आन्दोलन केवल चुनावी समीकरणको विषय रहने छैन, बरु जनताको जीवनसँग जोडिएको सशक्त वैचारिक र राजनीतिक आन्दोलनका रूपमा पुनः स्थापित हुनेछ।

इतिहासले हरेक पुस्तालाई एउटा अवसर दिन्छ। आजको पुस्ताका कम्युनिस्ट नेताहरूका लागि त्यो अवसर भनेको बृहत् कम्युनिस्ट एकता हो। यदि उनीहरूले व्यक्तिगत स्वार्थभन्दा माथि उठेर आन्दोलनको भविष्यलाई प्राथमिकता दिए भने नेपालको कम्युनिस्ट आन्दोलन पुनः शक्तिशाली बन्न सक्छ। तर यदि पुरानै फुट, गुटबन्दी र आरोप–प्रत्यारोपको राजनीति दोहोरिरह्यो भने आन्दोलन थप कमजोर बन्नेछ।

आजको आवश्यकता स्पष्ट छ— मोहन विक्रम सिंहको नेतृत्वमा विकसित वैचारिक धरातलमा उभिएर सम्पूर्ण क्रान्तिकारी कम्युनिस्ट शक्तिहरू एकताबद्ध हुनुपर्छ। कम्युनिस्ट आन्दोलनलाई बचाउने, सुदृढ गर्ने र नयाँ उचाइमा पुर्‍याउने मार्ग यही हो भन्ने बहसलाई देशव्यापी बनाउनु आवश्यक छ। समयले दिएको यो अवसर गुमाउने कि इतिहास निर्माण गर्ने, निर्णय अब कम्युनिस्ट शक्तिहरूकै हातमा छ।