काठमाडौँ । कार्तिक शुक्ल एकादशीका दिन परेको हरिबोधनी एकादशी आज देशभर श्रद्धा र भक्तिपूर्वक मनाइँदैछ। असार शुक्ल एकादशी अर्थात् हरिशयनी एकादशीका दिन भगवान् विष्णु क्षीरसागरमा सुत्नुभएका र आजको दिन जाग्रत हुने विश्वास रहँदा आजको एकादशीलाई हरिबोधनी वा प्रवोधिनी एकादशी भनिन्छ।

चार महिनासम्म तुलसीको व्रत गरी आराधना गर्दै आएका भक्तजनले आज तुलसी र भगवान् दामोदर (विष्णु)को विवाह गरी विशेष पूजा आराधना गर्छन्। घरघरमा रोपिएको तुलसीको मठ गाईको गोबर र रातो माटोले पोतेर फूलमालाले सजाइन्छ र विधिपूर्वक विवाह संस्कार सम्पन्न गरिन्छ। तुलसी विष्णुप्रिया भएकाले दामोदरसँग विवाह गर्ने परम्परा बसेको जनविश्वास छ।

कात्तिक महिनाभर तुलसीमा देवदेवीको वास हुने धार्मिक विश्वास रहँदै आएको छ। गरुड पुराणका अनुसार भगवान् विष्णुलाई एक तुलसीपत्र अर्पण गर्दा दश हजार गाई दान गरे बराबरको पुण्य प्राप्त हुन्छ। आजका दिन “गोविन्द उठ्नुस्, तपाईँ उठे जगत् उठ्छ” भन्दै शङ्ख, घण्टा र ढोल बजाएर विष्णुलाई जगाउने प्रचलन पनि छ।

किसानहरूले आजका दिन उखुको बोट मठमा गाड्ने र फलाहार गरी व्रत बस्ने गर्छन्। सखरखन्ड, पिँडालु र वनतरुल उसिनेर खाने परम्परा रहेको छ। धर्मशास्त्र अनुसार आजको व्रतले हजार अश्वमेध र राजसूय यज्ञ बराबरको फल प्रदान गर्छ र पाप नाश भई मोक्ष प्राप्त हुने विश्वास गरिन्छ।

यस दिन काठमाडौँ उपत्यकाका चार नारायण मन्दिर — चाँगुनारायण, विशंखुनारायण, शेषनारायण र इचंगुनारायण — मा विशेष मेला लाग्छ। बूढानीलकण्ठ नारायणस्थानमा दर्शन गर्दा चारै नारायणको दर्शन गरे बराबरको पुण्य मिल्ने मान्यता पनि छ। नेपाल पञ्चाङ्ग निर्णायक विकास समितिका सदस्य धर्मशास्त्रविद् प्रा. डा. देवमणि भट्टराईका अनुसार, असार शुक्लदेखि कार्तिक शुक्ल एकादशीसम्मका चार महिना विष्णु निद्रामा रहने भएकाले यस अवधिमा विवाह वा माङ्गलिक कार्य नगरिन्छ।

आज देशभरका नारायण मन्दिरमा भक्तजनको घुइँचो रहेको र विशेष पूजा आराधना गरी हरिबोधनी एकादशी पर्व उल्लासपूर्वक मनाइँदैछ।