काठमाडौं । आज देशभर कुकुर तिहार मनाइँदैछ। तिहारको दोस्रो दिन मनाइने यस पर्वमा घरमा पालिएका कुकुरदेखि सडकमा रहेका कुकुरसम्मलाई माला र टीका लगाएर मिठा परिकार खुवाउँदै सम्मान गर्ने परम्परा छ। धार्मिक तथा सांस्कृतिक मान्यताअनुसार कुकुरलाई यमराजको दूत र भगवान् भैरवको प्रिय वाहनका रूपमा पूजा गर्ने गरिन्छ।

तर कुकुरको मानिससँगको सम्बन्ध धार्मिक आस्था र परम्परामा मात्र सीमित छैन। हजारौँ वर्षदेखि मानिसको साथीका रूपमा रहँदै आएको कुकुर घरको सुरक्षादेखि खेतबारीको रेखदेख, अपराध अनुसन्धान, लागूऔषध तथा विस्फोटक पदार्थ पहिचान र विपद्मा पुरिएका मानिसको खोजी तथा उद्धारसम्म महत्वपूर्ण सहयोगी बन्दै आएको छ।

कुकुरको सबैभन्दा ठूलो विशेषता उसको निष्ठा, सतर्कता र असाधारण घ्राणशक्ति हो। मानिसले सामान्य रूपमा पहिचान गर्न नसक्ने गन्धसमेत कुकुरले सहजै पत्ता लगाउन सक्छ। यही क्षमताका कारण कुकुरलाई सुरक्षा निकायदेखि विभिन्न व्यावसायिक क्षेत्रमा समेत उपयोग गरिँदै आएको छ।

ग्रामीण क्षेत्रमा किसानका लागि कुकुर लामो समयदेखि भरपर्दो साथी रहँदै आएको छ। खेतबारी, गोठ र घरको सुरक्षा गर्ने, जङ्गली जनावर तथा अपरिचित व्यक्तिको आगमनबारे संकेत दिने र जोखिमको समयमा सतर्क गराउने काममा कुकुर उपयोगी मानिन्छ। सहरी क्षेत्रमा पनि घर, गोदाम, व्यापारिक प्रतिष्ठान तथा अन्य सम्पत्तिको सुरक्षाका लागि कुकुर पाल्ने चलन बढ्दो छ।

नेपालमा कुकुरको प्रयोग सुरक्षा र अपराध अनुसन्धानमा पनि महत्वपूर्ण छ। नेपाल प्रहरीको केनाइन सेवामार्फत विशेष तालिमप्राप्त कुकुरलाई विभिन्न अनुसन्धान तथा सुरक्षा कार्यमा परिचालन गरिँदै आएको छ। प्रहरीमा कुकुरको संगठित सेवा २०२६ सालदेखि सुरु भएको इतिहास छ।

प्रहरीले अपराध अनुसन्धान, लागूऔषध तथा विस्फोटक पदार्थ पहिचान र खोजी तथा उद्धारका लागि फरक–फरक प्रकृतिका कुकुर प्रयोग गर्दै आएको छ। हत्या, चोरी, डकैती तथा अपहरणजस्ता घटनाको अनुसन्धानमा गन्धका आधारमा शंकास्पद व्यक्तिको पहिचान गर्न सहयोग गर्ने कुकुरलाई ट्र्याकर डग भनिन्छ।

त्यस्तै, विस्फोटक पदार्थ पत्ता लगाउन बम डग र लागूऔषधको अवैध ओसारपसार तथा भण्डारण पहिचान गर्न नार्कोटिक्स डग परिचालन गरिन्छ। विमानस्थल, सीमा नाका, महत्वपूर्ण प्रतिष्ठान तथा विशेष सुरक्षा चुनौती भएका क्षेत्रमा पनि तालिमप्राप्त कुकुरको प्रयोग हुँदै आएको छ।

कुकुरको योगदान विपद्को समयमा अझ महत्वपूर्ण देखिन्छ। भूकम्प, पहिरो, बाढी तथा अन्य प्राकृतिक विपद्पछि भग्नावशेषमा पुरिएका वा बेपत्ता भएका मानिसको खोजीमा कुकुर परिचालन गरिन्छ। मानिस र आधुनिक उपकरणको पहुँच कठिन हुने स्थानमा समेत गन्ध पहिचान गर्ने क्षमताका आधारमा कुकुरले उद्धार टोलीलाई सम्भावित स्थान पत्ता लगाउन सहयोग पुर्‍याउँछन्।

यसरी हेर्दा कुकुर केवल घरको सुरक्षाका लागि पालिने जनावर मात्र होइन, मानिसको जीवन रक्षा र सार्वजनिक सुरक्षामा समेत महत्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गर्ने सहयात्री हो। मानिसले विकास गरेका आधुनिक प्रविधि र सुरक्षा प्रणालीका बीच पनि कुकुरको प्राकृतिक क्षमता र निष्ठाको महत्व उत्तिकै छ।

महाभारतमा धर्मराज युधिष्ठिरको स्वर्गतर्फको यात्रामा कुकुरले साथ दिएको प्रसङ्गलाई पनि कुकुरको निष्ठा र विश्वासको प्रतीकका रूपमा लिने गरिन्छ। यही विश्वास र सांस्कृतिक मान्यताले कुकुर तिहारलाई विशेष महत्व दिएको छ।

यद्यपि कुकुरप्रतिको सम्मान वर्षमा एक दिन माला र टीका लगाएर मात्र पूरा हुँदैन। विशेषगरी सडकमा रहेका कुकुरको संरक्षण, उचित आहार, उपचार र सुरक्षित बासस्थानप्रति पनि समाजले ध्यान दिन आवश्यक छ। घरमा पालिएका कुकुरलाई जिम्मेवारीपूर्वक हेरचाह गर्नु र कुनै पनि जनावरमाथि दुर्व्यवहार नगर्नु पनि यस पर्वको महत्वपूर्ण सन्देश हो।

वर्षमा एक दिन पूजा गरिने कुकुरले बाँकी दिन पनि मानिसकै सुरक्षा, सेवा र साथमा बिताइरहेको हुन्छ। किसानको खेतबारीदेखि प्रहरीको अनुसन्धान र विपद्को भग्नावशेषसम्म मानिसको सहयोगी बनेको कुकुरप्रति सम्मान र संरक्षणको भावना वर्षभर कायम राख्नु नै कुकुर तिहारको वास्तविक अर्थ हो।